PORTADA

NOTICIAS  

A GUARDA

TUI

O ROSAL

OIA

TOMIÑO

BAIXO MIÑO

OUTRAS NOVAS

DEPORTE

OCIO

CITAS

DEMOGRAFÍA

ENTREVISTAS

COMUNICADOS

PORTUGAL

HEMEROTECA

CON

VOZ

PROPIA

PÁXINAS

 REPORTAXES

FESTAS DO MONTE

RECREO ARTÍSTICO GUARDÉS

CASINO DE CAMPOSANCOS

DCONCELLO DA GUARDA

RÚAS DA GUARDA

VARIA

FOTOSAYER

IMAXES

PATRIMONIO arquivo e documentación

XENTES de Ribadavila

AXENDA

CAIXÓN DE SASTRES

ENLACES

 EMPREGO

*

 

 

ANACOS DE HISTORIA

O ARGAZO <> Alga de Mar <> Estiércol del Mar

por José Antonio Uris Guisantes

anterior    seguinte

Nº 11. Praia de Fedorento, ao fondo As Penizas. Fotografía de José A. Uris Guisantes.2008. Onde están os coches é o lugar onde os argaceiros/as extenden o argazo.

Gameleiros que ían a pesca e tamén se dedicaban a captura de camaróns ou argazo no Porto, como Hernán Lomba Lomba “Hernán”; Manuel Alonso Cadilla “O Mon” e os seus fillos Manolo e Anselmo Alonso Vicente, os que tiveron as gamelas Mon, Carmiña e Angola; José Benito Lomba Muiños O Rubiales; José María Baz Diego O Alpiste, finado un 20 de setembro do 2007; O Calano, afogado na entrada do porto fai bastantes anos: Manuel Martínez Alonso Mani, o Víctima, cuñado do Hernán Lomba; Paulino Martínez Rodríguez da rúa Hernán Cortés  e seu irmán.

Capela da Guía en 1930. Fotografía de D. Mariano Jiménez Hueto.

A dereita estaba unha pequena casiña onde vivía a familia numerosa do tío Angel Rodríguez González “Simón”. Na praza da Guía tamén se estendía o argazo e as pallas do millo facendo pequenas pallozas para secar e logo gardar nos cabanóns, tamén nas aceras[1] do tío Silverio e tía Antonia poñíanse os grans de millo a secar. No centro da praza había un quiosco de pedra para actuación das Bandas de Música na festa en honor da Virxe da Guía, o 8 de setembro, que desapareceu nos anos sesenta para dar máis amplitude a praza.

-------------------------------------

No verán (xuño-xullo) tamén rozaban sojas[2] dende a gamela, entre a Area Grande, Fedorento e A Gudela. Cun fouciño cortaban aquelas sojas grandes e enchían a gamela a tope case que afundida, tendo que achica-la auga de seguido, logo con cestos as mulleres ían carrexando para o tendal, ou facendo un monte.

Tamén recollían argazo en Fedorento e As Penizas Ignacia e Teresa “Tenesa” Álvarez, irmáns do zapateiro Manolo Álvarez “O Carranchiña”.

Anos máis tarde chegou a comercialización do xerés[3] que era arrincado das pedras por ducias de persoas que logo vendían na Guarda e máis tarde en Mougás.

O primeiro en mercar xerés na Guarda foi Manolo “Cabildo” (o das bicicletas), casado cunha irmá de D. Ermelindo Portela Gómez, logo foi Avelina Rodríguez, filla do tío Florindo da Eléctrica, e máis tarde Faustino Álvarez<>Carmen Guisantes en Ribadavila. Agora  mércao Lino, de Mougás (Oia).

[1] Non eran beirarrúas porque simplemente era unha capa pulida de cemento que cubría o fronte da casa.

[2] Soia – Toco ou Faixa, e unha Laminaria tamén chamada Kombu. Nesta área que falo sempre houbo cantidade.

[3] Alga vermella, Gelidium Sesquipedace ou Gelidium Corneum

...............................................................

Gamelas guardesas varadas no Muelle en 1992. Fotografía propiedade de Uris Guisantes.

Hoxe o xerés non fai falta arrincalo das pedras, simplemente se recolle o que bota o mar que é bastante, por parte duns cantos xubilados, a xuventude pasa dese traballo.Tamén e coñecido como carrumeiro e marullo.

Atópase entre as rochas en maré baixa, na beira do mar, ou en portiños e praias cando é arroxado polo mar, periodicamente despréndese das rochas.

Pode vivir pegado as pedras ata seis anos, extraéndose o agar que vén sendo un produto empregado como aditivo na alimentación, fabricación de medicinas e en cosmética. Ten propiedades espesantes, xelificantes e emulsionantes. España e o primeiro produtor de xerés de Europa e o segundo a nivel mundial, despois do Xapón.

Do xerez ou xerés obtense agar que serve de base para fabricación de cultivos de bacterias e fungos para investigación, para uso en cosmética, alimentación, fabricación de medicamentos etc.

Xeres – Gelidium Sesquipedale ou Gelidium Corneum.

En Galicia a Lei de Pesca (6/1993, do 11 maio) regula a recollida de algas. Para poder extraelas, fai falta solicitar un Plan de Explotación anual á Consellería de Pesca e Asuntos Marítimos. Aprobada a Orde do 26 de decembro de 2007 pola que se aproba o Plan Xeral de Explotación Marisqueira para o ano 2008.

O xerés e unha alga vermella que nace nas augas da nosa costa e non se puede cultivar. Dela se extrae o agar agar, obtendo unha excelente xelatina vexetal que substitúe a de orixe animal e que xelifica dez veces mais rápido. Fanse postres e bótase en guisos, ten bastante fibra, calcio, magnesio e potasio. O Gelidium está recomendado para eliminar o colesterol e  a diabete.

O 13 de xuño de 1669 o Rei Don Carlos II por medio dunha Célula...

..concede a esta Vila y su Jurisdizión[1](sic), privilexio, de los Tributos Reales sobre el tiempo que tubo ocupada el exército Portugés (sic)...  Don Carlos Segundo Por la Grazia de Dios, Rey de Castilla del de Aragón, de las Dos Sicilias, de Jerusalem, de Navarra, de Granada, de Toledo, de Balencia, de Galizia, de Mallorca, de Sevilla, de Cerdeña, de Córdova, de Córcega, de Murcia, de Jaen, Conde de Rosellón, Señor de Vizcaya y de Molina=

Y la Reyna Doña Mariana de Austria, Madre Como Su Tutora, Curadora y Governadora de otros Reynos y Señoríos=

....... Por la qual os mandamos que siendo Con ello Requerido por parte de la dicha Villa de la Guardia no la molesteis ni permitais se le moleste ni que se hagan ningunas diligencias contra la dicha Villa y lugares de la Jurisdición por lo que toca a la cobranza de las Rentas de millones de todo el tiempo que la tubo ocupada el exército de Portugal...

[1] Parroquias de A Guarda e O Rosal.

......................................................

Hotel restaurante O Muiño na praia do mesmo nome en Camposancos.

A zoa da praia do Muiño desprazábanse as camposinas para recoller a botella con que poder alimenta-los porcos ou recoller argazo para a esterqueira das leiras. A botella normalmente era arrincada das pedras o sur destas casetas de madeira para bañistas. Fotografía publicada en www.galiciasuroeste.info

O Subdelegado Marítimo da Guarda envía Oficio ao Sr. Alcalde Constitucional da Guarda[1] […] Estando solo autorizada la corta de algas durante los meses de julio y agosto y únicamente en el trozo de costa fronterizo de la Entidad Menor de Camposancos y habiendo recibido repetidas quejas del Sr. Alcalde de Santa María de Oya de que los vecinos del municipio de su merecida presidencia, se dedican a cortar algas en la costa lindante con aquel Ayuntamiento, con perjuicio para la pesca y agricultores, he de merecer de V.S., haga saber a sus administrados se abstengan en absoluto de cortar algas de ninguna clase fuera de tiempo y lugar indicado, en evitación de las sanciones en que puedan incurrir y quizás de males mayores dada la aptitud en que se hallan los vecinos de aquel término municipal.

Fdo: Luis Martínez López

[1] Oficio nº 541-3-5 de 23 de agosto de 1935

.........................................................

 Desde os salgueiros en línea recta nun ancho de 40 a 50 metros estaba o Porto Ladrón, sito ó norte da praia da Area Grande. Fotografía de Uris Guisantes 2008.

En 1842 o Alcalde D. Benito Fernández Lasiote Fernández[1] e Corporación autorizan aos veciños de la Juradía de Nobás (sic) para que entre eles nomeen a dous Rivereros que respondan dos portos de Portecelo chamados Amadelo e Jornello...ninguna persona será osada a poseer argazo sin licencia de los rivereros ó que dé el Sol en los sitios acostumbrados, y en ausencia de ellos, pena de pagar por la primera vez 11 reales y doble la segunda...

...no podrán tomar tendal ni poseerlo, ni desunir el argazo uno de otro, a menos que el terreno lo permita en los baldíos...

En Bando do Alcalde D. Benito Fernández Lasiote quedan nomeados  os Rivereros: Para primer Riverero del Puerto de Portecelo a José Ramiro Otero, para el de Amadelo a José Vicente de la Granja, y para el Jornello a D. Manuel Rodríguez da Fonte…

Estaba permitido por la autoridad competente[2], sacar argazo que arroja el mar en los Pueblos de esta Jurisdicción, los Domingos y demás días festivos del año, hasta las 8  de la mañana del mismo. Aínda que como explicaremos máis adiante a igrexa tiña algo que dicir.

[1] Sesión Ordinaria 17 maio 1842.

[2] Os RIVEREROS elixidos o saír da Misa por votación nunha Mesa presidida por un membro da Corporación, máis o Xurado Pedáneo.

..................................................................................

Praia da Area Grande no inverno de 2006. Fotografía de Eva González del Rosario, correspondente no Baixo Miño de Faro de Vigo

Tamen os veciños da Jurisdicción da Guarda loitaban polos aproveitamentos do esquilme, pesca e das tonas na Canosa….

En 1841 os veciños de San Miguel e San Juan de Tabagón, dirixen ao Alcalde presidente y más individuos del Ayuntamiento Constitucional de la Villa de la Guardia, […] José Ramón Álvarez, Domingo Valiño y mas ciudadanos…AV., esponen que habiendo cargado las corrientes del Miño de algunos años a esta parte sobre nuestra frontera, han destruido ya gran parte acabaran concluir con los campos y panascos de dichas parroquias, reduciendo a la miseria una gran parte de familias pobres, que viven casi esclusivamente con el producto de dichos panascos ó Riveras… es necesario oponer un obstáculo a las aguas en dicho Miño en el sitio llamado de la Canosa, según los inteligentes del país, amontonando piedras en una línea obliqua que detenga y despida su corriente hacia el centro del río, que este estorvo se refuerce y adelante todos los años, ya que la miseria pública ó individual no permite construir una pesquera más sólida y formal por haora (sic). Los esponentes y otros vecinos están prontos y dispuestos al acarreo de dicha piedra…

Chegamos a 1845 cando o párroco de San Juan de Tabagón D. Isidro Álvarez Piñeiro escribe ao Alcalde da Guarda coa petición de que, impida a los feligreses trabajar en dias festivos, labrando y sobre todo coger yerba en las Riberas de esta parroquia, por la mundana codicia y pérdida de Misa... Pide que o Alcalde como autoridade máxima, los meta en cintura.

Nembargante chegaremos a demostrar como a propia igrexa incumpre o que critica duramente dos feligreses, cando ela mesma vai permitir recoller argazo en domingos e festivos, previo pago de diezmos ou bulas. Cuestión que dá lugar a enfrontamentos da Corporación co bispado.

A necesidade de esterca-las[1] leiras polos labregos obriga a que xa non chega con recolle-lo argazo que bota o mar, senón que se vai rozar e arrancalo das pedras durante todo o ano, chegando a tal abuso que a Corporación debe tomar urxentes medidas en 1852. Prohibición total de corta e roza durante o resto do ano e autorizado dende xullo a outubro, baixo a vixilancia de Xurados e do Fiscal do Distrito.

Calcúlase que entre labregos e argaceiras/os recollían, rozaban e arrincaban preto de 1.400 persoas en 1852.

[1] Facela esterqueira.

......................................................

Baixada a Fedorento por onde o facían as argaceiras/os cando o mar botaba ó argazo nas invernías de fai anos. Esta era a única baixada a Fedorento<>Area Grande ata 1934. A fotografía é de Agustín Ferreira Lorenzo.

Os labregos  ademais de traballar duramente recollendo o estiércol del mar tiñan que velar polos baldíos e matos, así en abril de 1963 o Concello acorda que a Policía Rural tome medidas pola entrada de cabalerías nos sementados, aniquilamiento que hacen las caballerías que traen los especuladores de este ganado. O alcalde da un prazo de 8 días para que as cabalerías sexan retiradas...

Panorámica do Trega e porto guardés. Fotografía propiedade da Asociación Pedra Furada

Sendo Alcalde don Domingo A. Español[1] a Corporación por iniciativa do mesmo acorda  construír unha Praza na rúa do Pozo[2], debido a que nos días de mercado que se celebraban na Praza da Constitución  non cabía ninguén máis e as rúas ao redor eran tan estreitas que non daban de si. Falamos da construcción da Praza do Monte Real ou de Bautista Alonso... es el punto más céntrico, así como el más abandonado y casi desconocido de la mayoría de la población...

Anos máis tarde abriríase unha entrada pola rúa da Ireira,  pavimentouse,  plantaron árbores, e servíu para gardar as cabalarías dos vendedores/as no mercado. Coincide coas obras de construcción da estrada de 2º orden de Baixada ao Pasaxe, onde o alcalde tiña os almacéns de importación  e exportación, que deron maior vida á zona.

Os labregos, sobre de todo porque tiñan cabalarías e carros, debían prestar axuda persoal para as obras públicas ou comunitarias, mentres que os mariñeiros apenas tiñan unhas gamelas[3], non aportaban nada, pese a que o traballo persoal era pagado.

Como digo a Corporación solicita autorización al Sr. Gobernador de la Provincia para rebajar á dos reales las peonadas  de hombre y á seis reales las de carro y bueyes, con cuya disposición no solo resultaría un alivio en fabor(sic) de los contribuyentes, si nó que ingresarían (O Concello) algunos fondos en dinero, para satisfacer trabajos y adquirir materiales, que no pueden suplirse con la prestación.

[1] Dono das instalacións do Pasaxe que en 1875 vendeu aos xesuítas, foi ata agora o alcalde máis mozo de tódolos tempos.

[2] Porque no Monterreal había un gran pozo que servía para a antiga guarnición do exército. O último propietario foi Laureano Andrés García “o carniceiro sen barba”.

[3] As pinazas, volanteiros e molleiros están nas mans de armadores de terra. 

..............................................................

 Avda. Fernández Albor ou As Casetas dende o Carreiro, en primeiro termo argazo coñocido cómo cintas. Fotografía de Joaquín Fernández Gómez.

Os arbitrios municipais debían ser pagados relixiosamente, pero en compensación – como sempre – os labregos deben afrontar prezos impostos pola Corporación, sen ser consultados. Así neste 1853: 1 ferrado de trigo, valía 14 reais; 1 de cebada, 9 reais; 1 de centeo, 8, 1 de millo 12, e 1 de miúdo, 7 reais. Estes eran os prezos que rexían nos mercados públicos, non temos datos oficiais dos prezos que se pagaban aos labregos.

Ca agravante de  que a Aduana da Guarda[1], permitía a exportación de grans, faltando case que sempre os productos na propia Vila. Para recoñece-las partidas o alcalde nomeaba a un agricultor inteligente que con el Vista de Aduanas las reconozcan. Nesta etapa era don Manuel Veiga de Camposancos, siendo reserva don Gáspar Peniza de Sobre la Villa.

A vida diaria de loita pola supervivencia dos guardeses, tamén estaba moi influída pola igrexa, así en agosto de 1853 o Gobernador e Xefe Político da provincia provincia ordena[2] ao Alcalde interino don Julián Sobrino que presidía a sesión da Corporación  e que se faga unha Rogativa Pública, señalando el prósimo Domingo para implorar del Todo Poderoso, un feliz alumbramiento á S.M. la Reyna (q.D.g.), poniéndose al efecto de acuerdo con el Sr. Abad Párroco é invitando á las autoridades, y personas caracterizadas, con el fin de solemnizar este acto piadoso.       

[1] Xullo de 1853.

[2] Por Real Orden do 31 de xullo inserta no Boletín Oficial do día 13 de xullo.

.............................................................

Rapaces xogando no meo do argazo entre os bloques do Carreiro. Fotografía de Joaquín Fernández Gómez.

Comézanse a sementar pinos nos, Plantíos y Dehesas Nacionales do Distrito[1]. Acordando la Corporación que mediante la Parroquia de Camposancos no tiene hecho el Acotamiento para la Dehesa de Parroquia, mandada establecer por diferentes Reales Órdenes, se proceda a marcar dicho acotamiento, nombrando una Comisión compuesta por los Regidores: Miguel Costa, Pedro González y el Pedáneo Pedro Lorenzo.

Cando a necesidade de argazo era cada vez maior aparece a picaresca e o negocio para os que máis cartos tiñan, por iso a partir de 1862[2], obrígase así mesmo ao Concello a aprobar una Moción do concelleiro Joaquín Angel sobre elo:

       ...se hechó mano (a igrexa) del arbitrio de arrendar aquellas extracciones todos los días de fiesta entera y media desde el ponerse el sol del víspera hasta la salida del siguiente al de aquella, cosa que no sólo tiene ocasionado mil pendencias, principalmente en el presente año, sino que causa escándalo de ver gran número de gentes trabajando en el día del Santísimo Corpus Cristi, el Jueves Santo y en todas las grandes festividades.

[1] Circular 111, Boletín nº 100 de agosto 1853.

[2] Sesión Ordinaria 6 novembro 1862 presidida por D. Juan Troncoso Portela.

............................................................

Unha das últimas gamelas guardesas en 1985, saindo para o xeito ou axexo.

Fotografía de Luís Cadilla González.

Y si este abuso pudo haberse tolerado... sería un crimen consentirlo hoy que la iglesia se halla decorosamente dotada por el estado, y asistida por las numerosas limosnas de estos tan devotos y cristianos fieles.

Panorámica das Solanas<>Muíño de Vento<>O Portiño, anos setenta.

Na fotografía, en primeiro termo casa de Tinita Barbosa Adrover<>Antonio Pacheco Pérez “Toural”, ao lado casa de Serafín Fernández Cobal. Á esquerda Casa de Manuela Adrover Rey “Reinita”<>Juan Barbosa Fernández “Peixefrito”, hoxe Gardería Municipal da Guarda. Podemos comprobar como o lugar estaba composto de solanas de pedra ou laxes. Nesta zoa tamén se extendía ó argazo collido no Portiño<>Matadoiro.

Cando xogabamos nas zoas dos muíños de vento da Guía e de Solanas soamente había a casa de D. José Zaragoza[1], logo propiedade  de Manuela Adrover Rey  Reinita e de Juan Barbosa Fernández Peixe Frito, máis dúas casiñas pequenas onde vivían o Axente de Arbitrios municipais Gerardo Trigo Sobrino e Serafin Fernández Cobal “ O chosco” ou  “O enterrador”.

Manuela Adrover e Juan Barbosa tiveron unha tenda<>taberna no lugar que antes ocupara o Hotel El Argentino[2] (nº 1 da rúa Calvario). Antes tiveran unha tenda en sociedade coa súa irmá Gloria Adrover Rey na rúa Méndez Núñez, despois separáronse e unha puxo a taberna na rúa Calvario Nº 1 e Gloria puxo a chamada tenda do Cámara na casa que hoxe é propiedade do difunto José María Baz Diego “Alpiste”, casa que a súa vez era da Fundación Vicenta Rodríguez Cachada. 

[1] Viñera de Villajoyosa (Alacante) e tiña unha cetárea de marisco xusto fronte a esta casa da que escribimos.

[2] Propiedade daquela de Francisco Lloret Gándara, fusilado na Alameda de Tui en decembro de 1936 xunto a Brasilino Álvarez, Camilo Carrero, Juliano Diez e outros.

....................................................

Este abuso por otra parte no ha podido convertirse (o cobro da recolección de estiércol del mar pola igrexa) en delictivo, porque si tal hubiese sucedido, de él se hubieran incautado las oficinas de propiedades de la Nación y no se ha hecho.

...según el art. 80 apart. 2º de la Ley Municipal, es atribución del Ayuntamiento arreglar por medio de acuerdos, conformándose con las leyes y reglamentos el disfrute de los pastos, aguas y demás aprovechamientos comunes, en donde no haya un régimen especial autorizado competentemente y no haciéndolo así, pide que la Corporación apruebe:

O Portiño en Solanas. Aquí estivo unha cetárea construída polos Cividanes Martínez nos anos setenta. Hoxe non queda rastro dela. Fotografía de José A. Uris Guisantes

Que los vecinos podrán recoger libremente en cualquier hora de día y de noche el ALGA DE MAR o argazo, menos los días de fiesta entera de 12 a 12 de la noche que es el astronómico y que se hace esta escepción (sic) solo porque nuestra Santa Madre Iglesia, manda no trabajar sin necesidad en ellos...

Que este acuerdo se publique por medio de Edictos en las parroquias del Distrito para que llegue a conocimiento de todos los habitantes…

Aprobado por maioría de votos coa excepción dos concelleiros Justo Valdivieso Gómez[1], Francisco Pérez e de José Manuel Lomba. Este último era o arrendatario[2] do aproveitamento do Argazo nos Portos de Fedorento e A Gudela, os outros dous o apoiaron por ser amigos.

O bispo da Diócese acode en súplica ao Goberno Civil... lembrándolle los derechos y facultades espirituales en dar licencia para recoger el ALGA de la mar en los días festivos...¡pagando claro os paisanos a igrexa o canon!.

Pero o Gobernador non ten máis remedio que acepta-la votación da Corporación: Dos quince concelleiros, sete estaban ausentes por enfermidade o por causas xustificadas, oito presentes, votaron a favor cinco e tres en contra.

[1] Era médico no pobo, procedía de San Felices de los Gallegos –Salamanca, finou o 17/01/1899.

[2] Persoa que pagaba un canon anual ó Concello e logo se encargaba de cobrarlle aos paisanos.

..................................................

O Portiño en Solanas<>Muíño de Abaixo. O fondo a Cetaria de mariscos de D. José Zaragoza Zaragoza[1]. Fotografía publicada por Antonio Ferreira Lorenzo en www.galiciasuroeste.info

A autoridade superior que era o Gobernador engade:

…El orden que ha de observarse para tender las algas en los secaderos, será el de la antigüedad de su estracción[2] por cuanto tanta mayor será la facilidad de su corrupción, cuanta mayor sea aquella. Cada uno de los contraventores queda incurso en la multa de 2 ducados.

Tamén se recollía argazo en Fedorento, As Penizas, Porto Ladrón, Os Inferniños, O Portiño, Aldramán, O Penedo e algunhas veces na Area Grande.

Os tendais eran nas Penizas, na Gudela e todo o comunal debaixo das Loucenzas, incluso nos terreos que hoxe ocupan as vivendas sociais de Fedorento, Marouco de Pallas, Sucampo, zona das escolas de Solanas, e debaixo do muíño da Guía, ata na praza da Guía cando viña o caso.

En Fedorento recollíase, e recóllense, os carallotes[3] e carolos[4], xeres, nos meses de xaneiro e febreiro, e logo no mes de maio a folla de maio, segundo dicía miña avoa, os carallotes e carolos, son os que mellor estercan as leiras do cedo[5]

[1] Os Zaragoza eran naturais de Villajoyosa (Alacante).

[2] Enténdese quen recollera antes o argazo para que non pudrira.

[3] Nome co que se coñece a unha alga como un pao carnoso marrón con unha cabeza para pegarse aos penedos. Os rapaces daquela dábamos carallotazos sen parar, os que por certo facían dano.

[4] Cabeza das soias ou sojas como eiquí se lles chama que o mar bota nas praias durante as marusías.

[5] Chamadas así por sementar as primeiras patacas que logo se comerán na Pascua de aí a pataca do cedo.

anterior    seguinte