www.galiciasuroeste.info

1) Tío Isidoro e tía Erundina                   2) Tío Casimiro                 3) Juan "O Piñeiro"      4) Curmáns de Toniño

Xentes de Ribadavila

por Agustín Ferreira Lorenzo

ESTA SECCIÓN VAI DEDICADA

A TÓDAS AQUELAS PERSOAS

QUE RESIDEN OU RESIDIRON

NO BARRIO DE RIBADAVILA

CAPÍTULO I

O tío Casimiro (panadeiro) e a tía Amparo

            Casimiro José Pereira Rodrigues, naceu na freguesía portuguesa de San  Xulián de Freixo, Ponte de Lima, o 23 de novembro de 1897. Era fillo de Francisco José Pereira e de Luiza Rodrigues Magalhães. Morreu na Guarda, lugar da súa residencia dende os anos trinta do século pasado, un 25 de agosto de 1978. Sabemos que no ano 1929, isto é, cando contaba 32 anos, residía en Vila Nova de Cerveira, onde, ao parecer, vivía dende os 14 anos, idade na que axudou a abrir a estrada de Ponteareas a Mondariz, alí se trasladaba, xunto con outros operarios portugueses, para tal cometido. Alomenos, no último trimestre do ano 1925, cando contaba 28 anos, residiu en Braga (Portugal), desempeñando o oficio de “cocheiro” (algo semellante a taxista) onde estaba habilitado para traballar con dous cabalos, tal e como se pode ver nun documento que lle permitía  desempeñar ese oficio, así como pola licencia concedida pola Cámara Municipal daquela capital con validez para o citado ano. Logo regresaría a Vila Nova de Cerveira traballando  de panadeiro, profesión que exerceu ata a súa xubilación, xa na vila guardesa.  

            A súa muller, a tía Amparo Portela Fajar, naceu o 4 de marzo de 1894. Era filla de Rafael Portela (xornaleiro) e María del Carmen Fajar, que tiveron ademais outros cinco fillos: Consuelo casada con Alfonso “O Canexa“; Candelaria casada con Emilio, “Cabeza de Ferro”;  Avelino “de Barrias“, solteiro; Rafael, casado con Mª Rosa Braga, e Julio, solteiro, que foi carteiro. Amparo morrería o 2 de xullo de 1961, aos 65 anos de idade, logo de permanecer moitos anos inválida.

     Casimiro e Amparo casaron o 8 de xuño de 1929 na Igrexa parroquial da Guarda, oficiando o Presbítero D. Manuel Álvarez Rodríguez. Contaba Casimiro 31 anos e estaba empadroado en Vila Nova de Cerveira. A súa muller, Amparo, tiña a idade de 36 anos. No primeiro ano de casados residiron naquela vila, pasando pouco despois á Guarda onde fixaron a súa residencia definitiva. Do matrimonio naceron dous fillos: Rosa, (que aparece inscrita como Rosa Portela Pereira, obsérvese que o primeiro apelido é o da nai) probablemente nacida en Vila Nova de Cerveira (tiña nacionalidade portuguesa), morrería na rúa Calvario, por causa dunha bronco-pneumonía cando contaba dous anos (16 xaneiro 1932), e Antonio, máis coñecido como Toniño. 

            Un ano despois de casar, como dixemos anterioremente, Casimiro e Amparo trasládanse á Guarda, establecendo o seu domicilio nunha casiña da rúa Largo, no barrio de Ribadavila, pouco despois pasarían a vivir  na rúa Calvario, a carón da panadería. Cando Casimiro chegou a esta localidade, comezou traballando na panadería de Recaredo, no Coruto, alí  estaba outro irmán del, Cándido, que vivía no Castro (pai de Manolo o Caballero). Hacia o ano 1931 establécese pola súa conta, montando a panadería na rúa Calvario, pois nun documento  do Sindicato General de Trabajadores de La Guardia y sus contornos, aparece como data de inscrición no mesmo a do 1 de xuño de 1931, polo que se desprende que nese ano xa levaba o seu propio negocio. Por estar afiliado a este sindicato pagaba unha mensualidade de 50 céntimos. 

Fotografía do día da voda

A panadería e a vivenda familiar eran de aluguer. A primeira, pertencente á familia “dos Brocas”, en tanto que a segunda pertencía o tío Martinillo. Da panadería e da antiga vivenda, hoxe non queda nada. No sitio da primeira se levantou unha vivenda unifamiliar propiedade de José “O Teso” e da súa muller, xa falecidos, e da segunda se construíu un edificio constituido por baixo e dous pisos.

            Como en moitas casas do barrio, na do tío Casimiro e tía Amparo, tamén se criaban animais para consumo propio. Entre estes estaban os porcos. Cando chegaba o día da matanza, era obrigatorio solicitar o correspondente permiso no Concello guardés e pagar os arbitrios correspondentes, así, no mes de abril do ano 1937, tiveron que pagar 2 pesetas polo arbitrio de inspección e 5 pesetas polo “degüello de un cerdo“, total 7 pesetas, máis un 10 % de recargo. Eran malos tempos para o matrimonio e, en moitas ocasións, como sucedeu neste caso, non poideron facer fronte ao mencionado pago polo que a Agencia Ejecutiva de Arbitrios do Concello de A Guarda procedeu a ingresar a Consuelo (nome que figuraba como titular) na relación de morosos, dándolle un prazo de 48 horas para liquidar a deuda ou, no caso contrario, procederían ó embargo dos bens. Asinaba o escrito o Agente ejecutivo, Gerardo Trigo.

      A panadería ocupaba un baixo que, rememorando as miñas lembranzas, antoxáseme hoxe en día “penumbroso”, cunha fiestra enfronte da cal había unha mesa escura e, ao seu carón, sentada nunha cadeira, a tía Amparo, impedida para camiñar, que era a encargada de cobrar aos clientes. Á esquerda da fiestra estaba a porta de entrada. O forno, que era de leña, situábase fronte a esta porta, no fondo do local. A panadería desprendía un agradable recendo a pan quente.

            As pás para o forno eran fabricadas polos carpinteiros da zona, especialmente polo popular Remigio Vicente Conde (co que traballaba tamén o seu fillo Jesús), que se adicaba a Carpintería y Mueblería ou Carpinteria y Ebanistería, que así figuraba nos membretes das facturas. Conservamos algunha destas facturas. Así nunha delas, do ano 1945, o tío Casimiro tivo que lle pagar un total de 26 pesetas polos seguintes servizos:

             un mango, pala y mangarla (6 pesetas).

            una pala con su mango 15 pesetas,

            tapizar cochecito (o carriño que utilizaba Toniño), 5 pesetas.

            Parte da fariña que recibía a panadería procedía de Vigo. Era traída ata A Guarda pola empresa Transportes Lomba (Servicio de transportes de La Guardia a Vigo y viceversa), sita na rúa Puerto Rico nº 4, como podemos ver nunha factura desta empresa correspondente ao mes de xullo do ano 1939.

            Nos anos corenta, os panadeiros non podían utilizar calquera tipo de fariña para fabricar o pan. Estabamos na época do “racionamento”, “na época da fame”. Unha das cousas que tiñan prohibido era fabricar sen permiso o chamado “pan de reservista“. Éste era un pan especial, de máis calidade que o que se vendía normalmente, feito con pan de trigo polo que, comparativamente co de elaboración habitual, de centeo, era moi branquiño. A fabricación e venta deste pan, sen permiso previo, estaba penada e supuña unha multa para quen incumprise a prohibición, chegando incluso ao peche do establecemento. As veces a necesidade empuxaba a arriscarse e máis dun panadeiro, o tío Casimiro non foi unha excepción, foron denunciados por esta práctica.

AYUNTAMIENTO

De

LA GUARDIA

(Pontevedra)

    ——

ALCALDIA

 

       “El Excmo. Señor Gobernador Civil de la Provincia, en escrito nº 1281, fecha 30 del pasado mes de octubre, me comunica lo siguiente:

 

            “En uso de las atribuciones que me están conferidas he acordado imponer a Casimiro Pereira, vecino de La Guardia, la multa de VEINTICINCO PESETAS por venta de pan a precio abusivo y elaboración clandestina del mismo, según expediente inhibido de la Fiscalía de Tasas, que deberá hacer efectiva en papel de Pagos al Estado , en término de ocho días a partir de su notificación, pudiendo recurrir en alzada, en igual plazo, ante el Excmo. Señor Ministro de la Gobernación, previo ingreso de la cantidad en la Caja de Depósitos de la Delegación de Hacienda de esta Provincia.-Lo que comunico a V. Para su conocimiento y efectos de notificación en forma reglamentaria al interesado, remitiéndome las diligencias en que así conste.-”

 

            Lo que traslado a V. Para su conocimiento y notificación, sirviéndose devolverme firmado el adjunto duplicado.

            Dios guarde a V. Mechos años.

            La Guardia 2 de noviembre de 1944.

 

     Asina o escrito o Alcalde Agustín Lomba.

 

     Temos que lembrar que os funcionarios de Tasas eran bastante temidos polos industriais, tendeiros, panadeiros..., porque “as súas visitas de inspección”, por norma, supoñían sempre algún desembolso. De xeito que, cando se barruntaba a presencia destas persoas no pobo, a voz corría de tenda en tenda, de tasca en tasca, de comercio en comercio, e dilixentemente, cada quen trataba de que estes inspectores non atoparan nada que poidese  dar motivo para que os sancionasen, escondendo certos productos que non podían ser vendidos libremente, aparentando unha normalidade absoluta, etc.

 

      Pero “cousas raras” na época da fame producíanse en todas partes e en tódalas familias e clases sociais, como tamén entre os membros da Garda Civil. Así, un destes gardas chamado Manolo, enviou ao tío Casimiro a seguinte nota:

 

            Sr. Panadero, sírvase V. darle a esta chiquilla la ración del carabinero Víctor que me la cede a mi, le da V. la ración sin que se entere la chiquilla de quien es, que no quiere Víctor que se sepa

El Carabinero

Manolo

Me apunte V. las raciones que le devo (sic)

            Temos recollido unha anécdota, certamente curiosa, dun feito que aconteceo na panadería. En certa ocasión un touro que era conducido ao matadeiro –situado nas proximidades do Muño de Abaixo (Muño de Solanas), onde hoxe se atopan as instalacións do Clube de Remo Robaleira—, por algunha circunstancia, conseguiu liberarse emprendendo a fuxida polos estreitos camiños que na zona de Solanas había. No seu percorrido, desbocado, subiu pola Laxe Grande ata chegar á rúa Calvario tomando a fatal decisión de coller á dereita, ata chegar, xustamente á panadería do tío Casimiro. A porta desta debía estar entreaberta  e o touro non tivo mellor idea que entrar no establecemento. Tan asustado estaba que turrou contra todo canto había diante empezando pola porta do forno, onde quedarían permanentemente as marcas dos cornos. No interior da panadería atopabáse a tía Amparo, a súa nai e dúas das Cambonas, Orsina e, ao parecer Fina, que, diante do espectáculo que estaban presenciando, debeulles dar tal pulo o corazón que o susto que apañaron debeu durarlles toda a vida.  Por sorte para elas, a ningunha lles pasou nada.

    O tío Casimiro era un apaixoado da caza. Dispuña de Licenza -portuguesa nun principio, española despois-. No ano 1933, cando xa levaba como mínimo dous anos residindo na Guarda, seguía tendo a correspondente licenza portuguesa. Co paso do tempo, tal vez porque a súa afición de cazador diminuíra, ou por verse obrigado a elo,  o certo é que o 13 de xaneiro de 1953, vende a escopeta marca Dumenieux, calibre 16, nº 11414 aos señores Español y Pérez  pola cantidade de 621’55 pesetas.

Un feito que merece a pena  salientar é que o tío Casimiro permaneceu toda a súa vida como súbdito portugués, non querendo nunca nacionalizarse español, así que cada ano tiña que pasar polo Consulado de Portugal, na Guarda, para ter os papeis en regra. Aos 81 anos, pouco antes de morrer –cando xa levaba cincuenta na Guarda- aínda seguía obrigado a solicitar a renovación de residencia en España, como podemos ver por un impreso asinado por D. Luis Losada Sánchez, sargento 1º, Comandante del puesto de la Guardia Civil de La Guardia, no que certifica que vén “observando buena conducta en todos los órdenes“.  A Cédula Consular que era obrigado poseela (na Guarda imprimíase na Imprenta Guardesa) era o documento de identidade que outorgaba o citado Consulado aos cidadáns portugueses. Este documento,  a modo de libriño  do tamaño dun cuarto de cuartilla, contiña unha fotografía do interesado, o nome e apelidos do mesmo, nome dos pais, lugar e data de nacemento, profesión e estado civil. Ademais figuraba anualmente a autorización para residir en España polo plazo dun ano, razón pola que, anualmente, tiña a obriga de renovar o citado permiso

       Sempre foi un fumador empedernido, e aínda me lembro co pitillo na boca e unha lixeira tos coa que anunciaba a súa presenza cando entraba na tenda do Arsenio (meu pai). Na época do racionamento, podía permitirse o luxo de fumar algo máis da conta, grazas a un sobriño, Lucho, que como non fumaba, pasáballe ao seu tío unha especie de impreso, onde quedaba constancia da entrega de tabaco a cada  “fumador“. 

 

  

Esta é a cédula consular de Casimiro expedida polo Consulado portugués na Guarda.

Lembramos este consulado que se atopaba na esquina da rúa Vicente Sobrino coa que hoxe é Avenida de Galicia.

 

No ano 1944, créase o DNI pero este documento non empezaría a ser obrigatorio ata o ano 1951, ata entón, era obrigado ter a chamada cédula persoal, un documento identificatorio que, de non levalo enriba, podía ser obxecto dunha multa. Este documento contiña o nome e apelido do interesado, idade, enderezo, estado civil e profesión. Como carecía de fotografía –nos últimos anos da súa existencia parece que empezou a poñerse esta– acontecía que, en caso de necesidade, se prodigase certa picaresca ata o punto de que o titular cedíao a un amigo ou a un parente. A cédula persoal había que renovala anualmente, así que, aínda que o tío Casimiro non estaba nacionalizado, tiña tamén obrigación de tela, ao igual que a muller deste, a tía Amparo, natural da Guarda. Con este documento, permitíase circular libremente polo territorio e, aínda, cruzar a fronteira, como podemos ver no reverso da cédula da tía Amparo correspondente ao ano 1935, na que aparece un “Visto bom para seguir para Portugal”, asinado polo responsable do Consulado de Portugal en Vigo o 15 de abril de 1935. Tamén aparecen estampados varios cuños da Policía Internacional Portuguesa, en Vila Nova de Cerveira. No que respecta á cédula do tío Casimiro, do ano 1939, polo reverso observamos a autorización “para circular por el territorio de la provincia” , asinada polo alcalde da Guarda, Agustín Lomba, o 15 de xaneiro de 1940. Esta cédula estaba timbrada cun selo por valor de 1 peseta, na que figura o escudo de España á esquerda e á súa dereita o parágrafo “subsidio de combatiente”, mentres que na diagonal a palabra salvoconducto; en cada lateral aparece tres veces a palabra Franco; na parte superior “¡Arriba España!” e na inferior Pontevedra. Está tamén estampada a impresión dun dos seus dedos.

 

Recibo do Gremio Local de Panificación, que se cobraba mensualmente e cuxo importe, no ano 1950 era, como podemos ver, de 6 pesetas ao mes. O recibo leva o símbolo da Falanxe

 

Unha das empresas guardesas máis activas e con grande negocio era a de Florindo Rodríguez (Florindo da Eléctrica), con fábrica de mobles, serrería mecánica, muíños para moer o gran, almacén de mobles e material eléctrico. Nesta factura, emitida en outubro de 1940, Casimiro tivo que pagar sete pesetas con sesenta céntimos por catro metros de tubo flexible.

 

No ano 1941 ingresa, non había outro remedio, na C.N.S. (Central Nacional Sindical, que era o único sindicato existente na época da ditadura de Franco) na sección do Gremio Local de Panificación da Guarda. Dende o ano 1938 ata 1971, este sindicato estivo dominado por cargos da Falanxe. O Secretario Sindical Local era Rafael Salcidos, que viviu na rúa Calvario e que ocupou a Alcaldía por espazo dun ano. Polos recibos que aínda se conservan, sabemos que tiña que pagar mensualmente unha certa cantidade –seis pesetas por mes, que non era pouco naquel tempo- como aportación á C.N.S. Como panadeiro, tiña que pagar tamén a Contribución Industrial, que, como podemos observar por un recibo do ano 1957, se cobraba trimestralmente. A “Contribución” de Casimiro, polo exercicio correspondente ao primeiro trimestre do mencionado ano foi de 43 pesetas con 16 céntimos, sobre un total anual de 172,64 pesetas.

 

Na década dos setenta, o tío Casimiro e o seu fillo Antonio, trasladaríanse da vella casa alugada a outra da súa propiedade construída grazas á colaboración de varios amigos. Casiña modesta pero acolledora e na que segue a vivir Toniño.

 

Isidro Parada era un dos máis populares empresarios autónomos locais. Tiña taller mecánico para reparar reloxos e gramófonos. Aquí vemos un recibo entregado por Isidro ao tío Casimiro como proba de que deixara un reloxo espertador a arranxar. Obsérvese a nota do final, onde demostraba Isidro que garantía por dous anos, e con hora exacta, as reparacións dos reloxos, e isto xa nos anos corenta.

 

Cabanón propiedade do tío Casimiro. O seu interior servía como ximnasio a varios deportistas, afeccionados locais ao boxeo, entre eles Esteban Doiro, Manolo o de Marti Rey, Félix o de Natividad e outros

 

 

Varios amigos de Toniño, o fillo do tío Casimiro e da tía Amparo, a través dunha colecta, transformarían ese vello cabanón nunha vivenda, para o tío Casimiro e o seu fillo e onde segue a residir este último. Ao lado, á dereita, estaba a casa da tía Adelaida (Delaida, tía Delaidiña) e o seu irmán, o tío Antonio. Á esquerda, logo de pasar a finca da que se ve parte do muro, achábase a tenda de Fina “a Taboleta” e do seu home Arsenio “o municipal”. A finca foi comprada por estes últimos ao tío Casimiro.

 

Casa de Toniño na actualidade. À esquerda desta, na antiga finca, foi construída unha vivenda propiedade de Anselmo Ferreira (fillo de Arsenio e Fina) e da súa muller Socorro e, á dereita, a que fora casa e finca da tía Delaidiña, adquirida por Dirse, filla de Lola e Andrés, e o seu home, xa falecido, Antonio, modificando substancialmente a mesma para transformala nunha nova vivenda.

 

 

A empedrada rúa do Calvario, unha das máis vellas da Guarda, recibiu un agresivo impacto por parte do que fora alcalde guardés, Manuel Díaz “Ligero” na súa etapa ao fronte da Alcaldía, cubrindo de asfalto o enlousado de pedra, a pesares das firmas recollidas por un dos veciños, Antón Ferreira, para manter dito empedrado.

 

 

Árbore xenealóxica

Próximo: Toniño, o fillo do tío Casimiro e da tía Amparo

 

NOTA: para envío de información, fotografías, recordos, etc, pode facerse a

agfelo@terra.es ou directamente na Academia Ferreira