www.galiciasuroeste.info

XESUITAS (continuación)

por José Antonio Uris Guisantes

 

                   Algúns veciños de Camposancos [unha pequena parte que logo na guerra civil foi esaxerada], entraron nas dependencias do Colexio roubando e destruíndo parte do mobiliario propiedade dos xesuítas portugueses, logo en 1936, mercé a unhas fotografías sacadas polos xesuítas varios cidadáns foron procesados en Consello de Guerra Sumarísimo.

 

                   No ano 1934 o Colexio [mellor dito o edificio porque xa non había Colexio], puído converterse en Hospital Psiquiátrico [foi un gran protagonista don Bibiano Fernández- Osorio Tafall], pero non chegou a fundarse.

  

D. Bibiano Fernández Osorio Tafall.

 

                   O Alcalde daquela don Antolín Silva Vicente [do Partido Radical de Alejandro Lerroux] foi o derradeiro Administrador das propiedades dos xesuítas no Pasaxe, antes foran  don Juan Portela Lomba e don Generoso Lagarejos Rivas [tamén do Partido Radical fundador da Agrupación del Partido Radical de Los Tabagones, que fora Alcalde de O Rosal].

 

                   D. Emilio González López deputado pola ORGA (Organización Republicana Galega Autónoma) e membro da Comisión Liquidadora das propiedades dos PP. Xesuítas Portugueses en O Pasaxe-Camposancos [......] yo tenía el propósito[1934] de instalar en él [Colexio de María Inmaculada de O Pasaxe] el Manicomio General de Galicia, pero necesitaba que las Diputaciones Provinciales  enviasen locos a éste Manicomio y nunca logré que se comprometiesen.....

 

               E logo un 27 de xullo de 1936 as tropas “nacionales” de Franco entran na Guarda... incautándose de tódalas instalacións do Colexio e creándose a Prisión Habilitada de Camposancos, ou Campo de Concentración.

 

                  No Colexio Apóstolo Santiago de Vigo funcionaban dúas Centurias del Frente de Juventudes. Unha chamada  Apóstol Santiago” compostas por cadetes e outra “Méndez Núñez” de frechas.

 

                  Segundo refire don Evaristo Rivera Vázquez [...] en octubre de 1937 llegó [A O PASAXE CAMPOSANCOS] la primera tanda  de prisioneros republicanos compuesta por 3.000 hombres y 180 mujeres.... todos capturados por nuestra gloriosa escuadra al derrumbarse el frente de Asturias. Las mujeres fueron trasladadas muy pronto a otra parte... algunas detenidas dieron a luz entre aquellas venerables paredes...

.

                  A finais de 1939 evacuaron as instalacións gran parte dos detidos sendo o Xefe do Campo de Concentración nesas datas o capitán Antonio Fontenla Romero. Pero non foi ata o ano 1941 cando se pechou de forma definitiva o Campo de Concentración de Camposancos, e a devolución oficial de tódalas instalacións do Colexio de María Inmaculada tivo lugar o 18 de setembro de 1941.

 

                Cando os PP. Xesuítas reclaman unha determinada indemnización o Director Xeral de Prisións daquela don Ignacio Bernardo Álvarez se negou a abonar calquera cantidade aos xesuítas alegando [....] no sólo no fueron causados daños, sino que se hicieron en él edificio algunas reparaciones....

 

               No Curso 1943-44 o Colexio pasa a ser unha Escola Vocacional ou Escola Pre-Apostólica ou Seminario Menor co nome de San Francisco Javier, neste curso había 32 alumnos e sete padres xesuítas que dependían de Vigo (Colexio Apóstolo Santiago en Bellavista).

 

Colexio dos PP. Xesuítas da Provincia de Portugal  en O Pasaxe-Camposancos.

Chamado tamen Colegio de La Guardia polos propios xesuítas. Fotografía propiedade dos PP. Xesuítas da Provincia de Portugal.

 

               O primeiro Director desta Escola Vocacional foi o padre Francisco Gómez e no Curso 1958-59 foi pechada esta escola no momento en que había no Pasaxe 22 padres xesuítas e 94 alumnos.

 

              O Pasaxe tamén foi Casa de Exercicios para escolares do Colexio de Vigo [...] Desde 1959 el histórico edificio vive de recuerdos, presta los estimables  servicios de jubilado hacendoso y espera que un día, al fin, llegue la voz bienhechora que le diga levántate y anda....  

 

              Ata 1974 había unha pequena Comunidade no Colexio, serviu como sitio de vacacións no verán de outros colexios relixiosos... 

Estaleiros Joaquin Castro Barcia con parte da flota pesqueira guardesa nas “gradas” nos anos setenta. Fotografía propiedade de Joaquín Castro Barcia.

 

              Escribo en castelán porque interesa este asunto a persoas non galegas:

                     

Nota: Todos los fallecidos en el Campo de Concentración de Camposancos (El Pasaje) y que que no podían ser retirados sus cadáveres por la familia eran enterrados en el cementerio de Camposancos mientras duró la guerra por oficio del Comandante Militar del Campo de Concentración, luego fueron enterrados en el cementerio de A Guarda.

 

              A partir del 31 de agosto de 1941 ya no aparece en el Registro Civil, ningún otro prisionero de guerra muerto en el Campo de Concentración de Camposancos, debido a que los prisioneros que quedaban fueron enviados a otros penales cerca del lugar de origen de los prisioneros, desde ese momento el Campo de Concentración instalado en el Colegio Apóstol Santiago de los Padres Jesuítas queda clausurado.

 

              Este Colegio fue Prisión Habilitada por los militares “nacionales” para encerrar a los republicanos guardeses, rosaleiros etc.etc. detenidos por los militares cuando entraron en A Guarda el 27 de julio de 1936 (2,30 de la tarde), al romper las tropas la resistencia de los  paisanos, guardias civiles, carabineros, marineros del cañonero cabo Fradera de Tui en la curva de A Moura-O Porriño [todos ellos defensores de la IIª República, al igual que los Alcaldes de A Guarda, O Rosal, Tomiño y Tui], la mayor parte fueron fusilados sin juicio previo, y los demás después de un Consejo de Guerra Sumarísimo.

 

               Inmediatamente después el Colegio fue  requisado por la Inspección de Campos de Concentración en julio de 1937, comenzando a “funcionar” la Prisión Habilitada de Camposancos o Campo de Concentración de Camposancos, donde llegaron a estar entre 2.000 y 5.000 prisioneros políticos, llamados “rojos” por los nacionales.

D. José Calvo Sotelo líder da dereita española, asasinado en Madrid antes da sublevación militar

 

              Los jesuítas atendían como podían, o querían, a los prisioneros a nivel católico-apostólico, el primero que atendió a los prisioneros fue el Padre José Sarabia. En marzo de 1941 [cuando ya se iba a clausurar], figuraba cómo capellán castrense de la prisión de Camposancos el sacerdote D. Hermenegildo Gil Millós. Fuera propuesto por el obispo de Tui, sucediendo a don Martín Álvarez Álvarez (párroco de Salcidos) que haía sido capellán desde abril de 1938.

 

               El primer Jefe de ésta Inspección de Campos de Concentración fué Luís Martín Pinillos con sede en Burgos.

 

                Este Campo de Concentración de El Pasaje – Camposancos tiene una historia muy triste para cientos y cientos de de ciudadanos [la mayoría ya fallecidos], asturianos, leoneses, castellanos, catalanes y gallegos, estando íntimamente coaligado con la Prisión Habilitada en el Cuartel de Artillería de Figueirido (Pontevedra), con la Prisión Habilitada en la Isla de San Simón (Redondela), la Prisión Habilitada en el Monasterio de OIA (Pontevedra), Campo de Concentración de Cedeira (A Coruña), Campo de Concentración de Rianxo (A Coruña) y de Muros de San Pedro.

.

               El 17 de mayo de 1938 el Tribunal Militar Permanente Nº 1 de Gijón (Oviedo) presidido por el Comandante Caballero Luís Vicente Sasiaín se traslada a El Pasaje Camposancos, estando constituído por:

 

Presidente: Comandante de Caballería Luís Vicente Sasiaín.

Vocales: Capitán de Infantería Manuel Toimil Pérez.

Tte de Infantería Juan Martínez Pérez.

Alférez de la Guardia Civil: Elías Losada Fernández.

Ponente: Capitán Honorífico del Cuerpo Jurídico Militar Julio García Rosado.

Fiscal: Alférez Honorífico del Cuerpo Jurídico Militar Guillermo Rodríguez Quirós.

Defensor: Capitán de Infantería Amable Cerviño.

 

                Este Tribunal llevaba a cabo de cuatro a seis Consejos de Guerra Sumarísimos diarios, donde juzgaban?? entre seis a diez prisioneros cada vez. La vigilancia exterior en ésta época estaba controlada por una Sección de Falange, la interior por el ejército.

 

            Uno de los testigos [que aún vive en Asturias] es don Avelino Fernández Cabricano [a quien le damos un emocionante y caluroso abrazo desde A GUARDA], que estuvo prisionero en Camposancos desde 1937. Fue uno de los componentes que constituyeron la ASOCIACIÓN DE MILITARES EXCOMBATIENTES DE LA IIª REPUBLICA (AMER), en la que desempeñó el cargo de SECRETARIO PORTAVOZ RELACIONES PUBLICAS  pasando mil y una privaciones después de ser capturado, estuvo varias veces a punto de ser fusilado, y por suerte el 9 de marzo de 1938 fue enviado a un Batallón Disciplinario en Miranda de Ebro.

 

                                                                               [...] cuando llegamos al campo de concentración la miseria, la cantidad de piojos, es inenarrable. Hubo que tirar los calzoncillos y quitar los bolsillos a los pantalones para poder rascarnos mejor. Estábamos llenos de piojos. De comer eso sí, nos daban en abundancia: patatas y berzas, todo lo que quisieses, en un plato de metal; y algunas veces hasta nos llegaron a dar un poco de vino... A los enfermos les daban leche aguada, “leche azul” que decían...   

               D. Marcelino Laruelo Roa una de las personas que más se ha preocupado en investigar el paradero y la vida de muchos prisioneros de guerra, escribió el libro “La Libertad es un bien muy preciado”.

D. Santiago Casares Quiroga xefe do goberno da IIª República cando un 18 de xullo de 1936 se subleva parte do exército contra o goberno republicano lexitimado nas urnas en febreiro dese mesmo ano

José Luís Lomba Alonso

 

 

D. José Luís Lomba Alonso de A Guarda también investigó los archivos del Registro Civil de A Guarda.

 

D. Manuel Domínguez Pacheco “Taxota” es un testigo directo de todos los sucesos ocurridos en A Guarda y que vivió en carne propia.

 

Y el que suscribe, José Antonio Uris Guisantes, que también investigó y sigue investigando el paradero y las vicisitudes por las que pasaron muchos republicanos y sus familias.  

.

               As comunicacións por estrada dende A Guarda  facíanse a través de Caminha collendo o tren ata Tui, debido a que a estrada dende A Guarda a Tui e dende A Guarda por Baiona-Vigo eran tan pésimas que dende setembro a maio as dificultades eran enormes. Concretamente en O Pasaxe no ano 1825 había unha barca grande con capacidade para 25 persoas e outra máis pequena para 12 persoas, os barqueiros debían arrenda-lo servicio ao Concello de A Guarda por 20 reais cada mes, o billete de ida e volta era de “cinco cuartos” por persoa, por cabalería vinte cuartos, debendo de ser as barcas portuguesas – con máis capacidade – as que transportasen as cabalerías.

 

Juan Yagüe un dos xenerais sublevados contra a IIª República incorporado ó do Bando Nacional de Francisco Franco.

 

                Para a vixilancia había xa un servicio de policía, debido a que dende tempo inmemorial o intercambio comercial entre ambas poboacións foi moi intenso, existindo un nome especial para as mercancías que non pasaban polas aduanas “o pisco”.

 

                No ano 1824 o Concejo de La Foz del Miño estaba formado por A Guarda, Salcidos, Camposancos, O Rosal, San Juan de Tabagón, San Miguel e As Eiras.

 

               En 1840 viñan atracando no peirao de O Pasaxe barcos procedentes de Vigo, A Coruña, Alacante, Valencia, etc.

 

                 A mediados do século XIX (1855), atopamos referencias do serradoiro de madeira de don Manuel Antonio Candeira, máis tarde dos irmáns Candeira González  (Constante e Matías).

D. Constante Candeira González. Fotografía inserta no Libro Programa das Festas do Monte de 1963, ano do 50 Aniversario da Romaría Enxebre no Trega. Constante foi o membro da Sociedade Pro Monte que propuxo[e foi aprobada] a idea de facer un xantar das familias dos socios e do pobo no Trega. Presidía a Comisión de Festas nese 1963 don Alfonso Martínez Peniza,e era alcalde don José Luís García Pérez

. 

               Un dos comerciantes importantes de A Guarda no século XIX foi don Juan Antonio Español López finado en 1854 con unha importante infraestructura comercial no Pasaxe de importación e exportación de mercadorías. Fora deputado provincial, sendo unha xestión persoal a construcción da actual ponte Tamuxe [antes de madeira ] entre 1844-45, encargado a don José Fernández de Goián. Pola súa conta construíu embarcadoiros e facilitou a construcción de barcos de madeira.

 

              Segundo don Antonio García Lago, don Juan Español López era dono de 16.470 varas en terreos, solicitando seu fillo don Domingo Español Cividanes en 1876 a redención  das taxas estatais a don José María Gribe de Madrid  polos que pagou ao Estado 375,50 reais. 

.

Estrada Real a Tui, hoxe rúa Galicia. A esquerda está o As de Copas, onde hoxe comeza a rúa Domínguez Fontenla. A dereita a Casa Otero, hoxe Colexio San Xerome.

.

                No ano 1859 aínda existía unha fábrica de xabón na Armona, mercada por don Domingo Español Cividanes, máis tarde vendida aos irmáns don Bautista e don Vicente París Morla que instalaron un serradoiro de madeira, solicitando ao estado unha concesión administrativa  do uso dos peiraos por cen anos en 1896, aínda que debían despacha-los embarques na Aduana de O Pasaxe, estas instalacións foron vendidas a Serrarías del Miño, logo pasou o bispado de Tui-Vigo para facer un Seminario, sendo vendido a Cerámica Domínguez de Levante S.A. Cedolesa para fabricar ladrillos, e finalmente unha empresa de construcción de A Guarda se fixo coa propiedade construíndo un complexo de apartamentos coñecido como Apartamentos Armona.  

.

                 En 1894 o Concello de A Guarda instalou  uns barracóns de madeira onde se habilitaron os Servicios de Sanidade para poder poder facer revisión médica aos tripulantes das embarcacións chegadas de tódalas partes do mundo, máxime nesas datas nas que apareceu o “cólera morbo” que xa afectara en 1854 os portos de Vigo, A Coruña, Baiona e Pontevedra, estas instalacións aínda existen.

                Onde está hoxe a Estación Ornitolóxica de ANABAM estaba emprazada a “estufa” que eran unhas instalacións sanitarias onde se desinfectaban as roupas dos enfermos e dos tripulantes dos barcos que estaban en “corentena” fondeados no río.

 

                Nos anos 1897-1900 figura tamén como dono dun Forno de Cal D. Teodoro Sabariz. A comezos do século XX a sociedade Manuel Domínguez y Cia., comeza a construí-la fábrica La Camposina [sería esta a máis grande de todas as da Bisbarra], coincidindo coa inauguración do posto de Carabineiros de Costas y Fronteiras, disoluto en 1968.

Aspecto da rúa Domínguez Fontenla, meses antes da urbanización. Fotografía de Dosio Fernández dende a República Dominicana

 

               Outra empresa de O Pasaxe foi Domínguez Hnos y Trigo. Se destacan nestes anos de 1911 os vapores La Guardia, Unión, Galicia, Hernani, Lista e os bergantíns Perla e María Asumpta (construído en Cataluña en 1904, e afundido nas costas de Cornualles despois de 137 anos de singraduras).

 

 

Pailebote Constantino Candeira na súa botadura en 1915 nos estaleiros Candeira, sitos en O Pasaxe. Fotografía propiedade de Carlos Martínez Troncoso

 

                Un 11 de xaneiro de 1924 o pailebote Constantino Candeira queda varado no baixo Robalixeira nunha noite de auténtica galerna. Carlos Candeira foi outro barco de carga, e en 1920 tivo lugar un acto multitudinario coa botadura nos estaleiros de O Pasaxe do barco Celso Candeira, onde navegou o poeta Manuel Antonio (1900-1930) autor da obra “De Catro a Catro”, tamén navegaron o Río Miño, o canoneiro Gaviota, o vapor Mardomingo 14, o veleiro Delfina María ou Delfina Amalia. 

  

               En 1880 foi construída a actual rampa-varadoiro, sendo elemento importante no desenrolo de O Pasaxe nas primeiras décadas do século XX.

 

                D. Domingo Español Cividanes sendo alcalde de A Guarda en 1850 arranxou por primeira vez a Alameda é abriu a estrada para carros dende A Guarda ata O Pasaxe, anos mais tarde convertida en estrada C-550 [as malas linguas daquela criticaron que era en beneficio do propio alcalde que tiña os negocios no Pasaxe]. Segundo D. Evaristo Rivera, […] D. Domingo era una figura descollante entre la burguesía de la comarca..

 

               Dende 1855 a 1865 existía unha compañía de vapores entre Caminha e Valença e intercambio comercial entre Caminha e Monçao. Segundo don Ernesto Iglesias Almeida […] con barcos movidos a vara, remo, vela y vapor…

 

              Cregos de Arbo, Tui e outras localidades van celebra-las misas en igrexas e capelas de Portugal e a inversa.

 

Fotografía de alumnas pobres do Colexio HH. Carmelitas anos trinta do século pasado. Patio onde estaba a virxe Vedruna, como se pode comprobar varias nenas estaban descalzas. Fotografía de Concha Andrés.

   

              En 1884 o serradoiro dos Candeira traballaba a tope, sendo neses anos o tráfico fluvial dos máis intensos da historia, onde controlaba as entradas e saídas un Contramestre de Río.

 

              Ao Pasaxe chegaban viños de xerez, vinagre, azucre, pedra de cal, xabrón, figos, pasas, canela, algodón, café, escobas, barallas, libriños de papel para ligar o tabaco, sal, botóns, productos químicos, papel do estado, e enfermidades infecto contaxiosas como o cólera ou a gripe.   

               Saían toneladas de madeira en táboas e tabliñas, barricas de cal en po, louza, congro seco, etc.

 

               Por fin, en 1896, inaugúrase unha “estrada moderna” gracias ás xestións do deputado conservador don Ezequiel Ordóñez González (neto de guardeses), coñecida como Estrada Real a Tui, e que comeza na Praza do Reloxo, as beirarrúas da Praza Nova (Joaquín Alonso) datan de 1832 que foron pagadas, xunto ás da rúa Vicente Sobrino por don Bernardo Martínez Ameal o igual que o cemiterio parroquial de San Pedro que cedeu a parroquia en 1834, cemiterio que foi trasladado a Paraños-Sestás.

 

               Un Real Decreto do 23 de abril de 1897 ordena que cada barco [de  Portugal ou de España ] que tivese o privilexio para o servicio de transporte de pasaxeiros ou mercadorías debía levar unha bandeira con unha P de cor negro no centro, se tivera outra barca, esta última debía pagar 20 reis en Portugal, e 10 céntimos en España, a barca privilexiada por cada pasaxeiro ou mercadoría ata 100 quilos.

  

Fotografía de don Generoso Alvarez Seooane  

 

                      Imaxe dunha “gasolineira” que facía a viaxe de pasaxeiros entre o peirao de O Pasaxe e Caminha. Esta fotografía corresponde  á chegada de don Bernardino Machado Guimaräes ex presidente da República Portuguesa exiliado a España despois do golpe de estado do xeneral Antonio Óscar Carmona de Fragoso.  

 

                     D. Bernardino estivo na Guarda en 1934 hospedado no Hotel del Tecla, propiedade de don José Ramón Sobrino Arias [hoxe oficina de La Caixa], logo trasladouse ao chalé da familia Candeira [hoxe Hostal Martirey] ata 1935, data na que o goberno da república obrigouno a abandona-la zona preto da fronteira [premidos polo goberno portugués do primeiro ministro Antonio de Oliveira Salazar, un dos dictadores da Península Ibérica].

 

                  Se escribe que fora vixiado pola PIDE [Policía Internacional e de Defensa do Estado], pero debemos desmenti-lo debido a que a PIDE foi creada en 1945 polo Decreto Lei nº 35.046 de 22 de outubro.

 

                 A policía secreta que vixiaba ou espiaba a don Bernardino Machado era a PVDE [Policía de Vigilância e Defensa do Estado] creada en 1933 polo Decreto Lei nº 22.992 do 29 de agosto. Tiña dúas Seccións, nesas datas dirixida polo capitán Agostinho Lourenço: Secçao de Defensa Política e Social, e Seccçao Internacional que sería a que espiaba na Guarda a don Bernardino e séquito.

 

                En 1934 [ano no que se expía a don Bernardino] a PVDE era responsable da emigración e fiscalización das axencias de pasaxes, dos pasaportes. Neste mesmo ano mercé o Decreto Lei nº 24112 do 29-7-1934 asume unha nova Sección: Secçao de Presos Políticos e Sociais para prover ao sustento, manutención, garda e transporte dos presos políticos e sociais, preventivos ou xulgados.

 

               Esta foi a policía secreta portuguesa que entregaba aos republicanos españois na fronteira, os que logo eran condenados por rebelión militar e a meirande parte fusilados ou paseados.

 

               Sería famosa a prisión de Tarrafal [Colonia Penal de Cabo Verde] coñecida polos presos politicos-sociais cómo “a frigideira” (frixideira), onde faleceron 32 presos políticos, entre eles o Secretario Xeral do Partido Comunista Portugués. Tamén no Forte de Peniche cumpriron penas “delincuentes políticos” contrarios a Antonio de Oliveira Salazar.

 

               Por outra banda a PIDE [Policía Internacional e de Defensa do Estado] creada en 1945 cómo “un organismo autónomo da Policía Judiciária”, podía facer uso da tortura e de prisión psicolóxica que foran unha constante ao longo do NOVO ESTADO de Oliveira Salazar.     

 

               Miles de cidadáns portugueses foron presos e moitos faleceron en prisión, outros saíron con graves lesións psicolóxicas ou en moi mal estado de saúde. A Guerra Civil nas Colonias de Ultramar intensificou o traballo desta policía política. En 1969 o goberno de Marcelo Caetano extinguiu a PIDE creando a DGS [Direcçao Geral de Segurança].

 

               Un dos sucesos de mais sona a nivel interancional foi ó asasinato do xeneral portugués Humberto Delgado e súa secretaria Arajaryr Campos en Badajoz en 1974.

              Casimiro Emérico Monteiro, xefe de brigada da PIDE foi o autor dos asasinatos, apoiado por sete axentes as súas órdenes tenderon unha trampa ó xeneral Humberto Delgado a través do traidor infiltrado Mario Carvalho que o levou [co pretexto de facer unha reunión con politicos contrarios o Réxime Portugués]  a unha finca chamada “Los Armerines” o lado de Olivenza, onde sería asasinado xunto á secretaria. 

 

              En 1909 don Juan Cervera Valderrama Tte de navío e comandante da canoneira Perla con base en Tui, publicaba en La Integridad de Tui […] El Miño es el VIVERO más rico y productivo que tiene la Península Ibérica…, calculándose que neste ano había mais de 3.000 pescadores na augas do Miño.

 

Panorámica do Colexio de O Pasaxe- Camposancos da Compañía de Xesús en 1908 chamado “Colegio Apóstol Santiago”. Fotografía propiedade do PP. Xesuítas da Provincia de Portugal.

 

José Antonio Uris Guisantes


Xesuítas     Alumnos     Xesuítas-1    Xesuítas-2     Xesuítas-3